Bir sigortalı, aynı ay içinde birden fazla işyerinden bildirilir ve bu işyerlerinden ödenen primlerin matrah toplamı aylık tavan sınırını aşarsa ne olur? SGK, tavanı aşan bu primleri kendi veri tabanında görse dahi sigortalıya kendiliğinden iade etmez. Sigortalının yazılı dilekçe ile başvurması gerekir.
Sosyal güvenlik sistemi, işçi ile işverenin akıttığı alın terinin, devletin güvencesiyle harmanlandığı bir terazidir. Bu sistemde ne bir kuruşun zayi olması, ne de hak edilenin ötesinde bir yük yüklenmesi istenir.
Günümüz çalışma hayatında hem işsizlik sigortasının hem de SGK primlerinin esas matrahını, işverenlerin çalışanlarına ödediği ücretler oluşturur. SGK, bu ödemelerin bir kısmını tamamen prime tabi tutarken, bir kısmını kısmen muaf tutar, bazı istisnai ödemeleri ise tamamen prim dışı bırakır.
Buradaki asıl adalet ve denge terazisi, ‘Sigorta Primine Esas Kazanç (SPEK)’ alt ve üst sınırlarıyla kurulmuştur. Bu görünmez sınırlar, bir yandan sistemin mali omurgasını korurken, diğer yandan farkında olmadan hak ettiğinden fazla yük sırtlanan milyonlarca çalışanın alın terini güvence altına alır. Bu yazımızda, milyonlarca çalışanı doğrudan ilgilendirmesine rağmen pek bilinmeyen ‘prim iadesi’ hakkını izah ediyoruz.
KAZANCIN BİLDİRİM SINIRLARI
Mevzuatımıza göre, hiç kimse dilediği tutar üzerinden prim ödeyemez. İşverenlerin ve sigortalıların ödeyecekleri primler, SGK mevzuatında tayin edilen günlük kazanç sınırları baz alınarak hesaplanır.
Alt sınır (Taban): Sigortalının bir günlük prime esas kazancının alt sınırı, asgari ücretin 30’da biridir (1/30). Günlük kazancı bu sınırın altında kalanlar ile ücretsiz çalışanların primleri, taban sınır üzerinden hesap edilmek mecburiyetindedir. Eğer sigortalının fiili kazancı alt sınırın altında kalıyorsa yahut kişi tamamen ücretsiz çalışıyorsa, ortaya çıkan prim farkının tamamı işverenin sorumluluğundadır.
Üst sınır (Tavan): Normal şartlarda günlük kazanç alt sınırı 2017 yılına kadar 6.5 kat, 2017-2025 döneminde 7.5 katı iken bu yılbaşından itibaren 9 kata yükseltildi. Bir sigortalının tek bir işyerinden SGK’ya bildirilecek kazancı bu tavanı aşamaz; SGK e-Bildirge sistemi de zaten teknik olarak tavanın üzerinde bir beyana müsaade etmez.
PRİM İADE REÇETESİ
Tek bir işyerinde çalışırken maaşınız tavanı aşmışsa elbette tavanı aşan kısmın primlerini SGK’dan talep edebilirsiniz. Ancak SGK tavanın aşılmaması yönünde sistemini ayarlamıştır. Bu bağlamda tek bir işyerinden prim kesintisi yapılmışsa tavanı aşmak mümkün değildir; zira sistem buna set çeker.
Fakat günümüz ekonomik şartlarında, gerek kısmi zamanlı (part-time) çalışmalarla gerekse eş zamanlı olarak birden fazla işyerinde hizmet ifa ederek ekmek parasını kazanan binlerce sigortalı mevcuttur.
İşte prim iadesinin devreye girdiği yer burasıdır: Bir sigortalı aynı ay içinde birden fazla işyerinden bildirilir ve bu işyerlerinden ödenen primlerin matrah toplamı aylık tavan sınırını aşarsa ne olur?
Yasal süvence (5510 Sayılı Kanun Madde 82/4): Aynı sigortalılık haline tabi olacak şekilde birden fazla işte çalışılması nedeniyle SGK’ya ödenen primler toplamı, prime esas kazanç üst sınırı üzerinden hesaplanacak miktarı aşarsa, aşan kısmın tamamı, sigortalının talebi üzerine hissesi oranında sigortalıya defaten geri ödenir.
ADIM ADIM İADE MATRİKSİ VE KESİNTİ ORANLARI
Tavanı aşan primlerin iadesi kendiliğinden yapılmaz; sigortalının bizzat yazılı müracaatı şarttır. İade edilecek tutarlara gecikme cezası, gecikme zammı veya faiz yürütülmez.
YURT DIŞINDA ÇALIŞANLAR
Ülkemiz ile arasında sosyal güvenlik sözleşmesi bulunmayan ülkelerde iş üstlenen Türk işverenlerin, oralara götürüp çalıştırdığı Türk işçileri için kanun koyucu farklı bir koruma kalkanı getirmiştir.
Bu durumdaki işçiler için günlük prime esas kazanç üst sınırı, normaldeki 9 kat yerine, günlük asgari ücretin 3 katı olarak tatbik edilir. Türkiye İş Kurumunca onaylanan Yurt Dışı Hizmet Akdindeki aylık ücret, bu alt ve 3 katlık üst sınır arasında kalmak kaydıyla SPEK tutarı olarak kayıtlara geçer. Gurbetteki alın teri, bu özel tavan sınırı ile koruma altına alınmıştır.
BAŞVURU ŞART
Talep şartı: Sosyal Güvenlik Kurumu uygulamalarında genel olarak haklar talebe bağlıdır. Bu bağlamda SGK, tavanı aşan bu primleri kendi veri tabanında görse dahi sigortalıya kendiliğinden iade etmez. Mutlaka sigortalının yazılı dilekçe ile başvurması gerekir. Başvuru yoksa para SGK’ya kalır.
Zaman sınırı: SGK, geçerli dilekçeyi aldıktan sonra en geç takip eden ayın sonuna kadar parayı defaten (tek seferde) iade etmekle yükümlüdür.
Sosyal güvenlik mevzuatı, labirent misali karmaşık görünse de özünde tek bir amaca hizmet eder: Hak sahibine hakkını teslim etmek. İki veya daha fazla işyerinde çalışan emekçiler, tavanı aşan primlerini SGK’ya bırakmamalı, yasal haklarını arayarak ceplerine koymalı.
SGK, SAHTEKARLIĞA KARŞI NASIL ÖNLEM ALIYOR?
Birden fazla işyerinde çalışıp tavanı aşan sigortalının hizmet bildirimleri bazen tek bir SGK merkezinin yetki alanında kalırken, bazen de farklı illerdeki işyerlerinden yapılabilir. SGK, bürokratik süreçlerin suistimal edilmemesi ve haksız kazanca yol açılmaması için şu sıkı kuralları uygular:
- Çapraz kontrol ve tahkikat: İşyerleri birden fazla ilde ise müracaat edilen SGK ünitesi işlemleri başlatır. Ancak hizmetlerin sıhhatini ve doğruluğunu incelemek üzere dosya, kurumun denetim elemanlarına intikal ettirilir.
- Resmi yazışma mecburiyeti: Mükerrer (çift) prim iadesinin önüne geçilmesi amacıyla sigortalının hizmet bildiriminin bulunduğu diğer tüm illerdeki SGK müdürlükleriyle resmi yazışmalar tamamlanmadan para kasadan çıkmaz.