{"status":true,"post":{"id":27815,"user_id":30,"status":1,"type":1,"orde":null,"notification_type":3,"static_post":0,"published_at":"2022-10-24 15:36:24","created_at":"2021-08-05T21:00:00.000000Z","updated_at":"2022-10-24T12:36:24.000000Z","edited_at":"2024-12-17 22:35:21","source_id":null,"post_id":27815,"is_featured":0,"title":"D\u00fcnyan\u0131n beslenebilmesi Afrika k\u0131tas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn","slider_title":null,"slider_title_2":null,"slider_spot_title":null,"slider_spot_title_2":null,"home_title":null,"sub_title":null,"category_id":73,"description":null,"content":" \t\t\t\t\t \t\t\t\t\t

Her ge\u00e7en g\u00fcn artan d\u00fcnya n\u00fcfusunun beslenebilmesi i\u00e7in bir yandan mevcut tar\u0131m arazilerinde verimin art\u0131r\u0131lmas\u0131na, di\u011fer yandan da tar\u0131ma yeni alanlar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Her iki durumda da Afrika, d\u00fcnyan\u0131n beslenebilmesi i\u00e7in insanl\u0131\u011fa f\u0131rsat penceresi sunuyor.<\/strong><\/span><\/p>

Mevcut tar\u0131m arazilerinden azami miktarda \u00fcr\u00fcn al\u0131nabilmesi i\u00e7in gerekli fosfat mineralinde d\u00fcnya \u00fcretiminin y\u00fczde 20\u2019ye yak\u0131n\u0131 ba\u015fta Fas olmak \u00fczere Afrika\u2019dan sa\u011flan\u0131yor. Hen\u00fcz kullan\u0131lmam\u0131\u015f ve kirletilmemi\u015f bakir topraklar da Afrika k\u0131tas\u0131nda bulunuyor.<\/strong><\/span><\/p>

Prof. Dr. Ahmet Kavas<\/strong><\/span><\/p>

Afrika\u2019n\u0131n k\u0131ymetine paha bi\u00e7ilemeyen nice de\u011ferli \u00fcr\u00fcnleri var ki, bunlar\u0131n yerlerini alabilecek ba\u015fka bir \u015fey mutlaka bulunuyor. Bunun tek istisnas\u0131 var, o da fosfat...<\/span><\/p>

Asl\u0131nda az veya \u00e7ok yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn farkl\u0131 co\u011frafyalar\u0131nda \u00fclkelerin kendi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layabilen, hatta \u00fcr\u00fcn fazlas\u0131n\u0131 ihracata y\u00f6nlendirip pazarlayanlar 20. y\u00fczy\u0131lda devaml\u0131 artt\u0131. Bu \u00fcr\u00fcne art\u0131k k\u0131tan\u0131n gri alt\u0131n\u0131 g\u00f6z\u00fcyle bak\u0131l\u0131yor ve buna sahip t\u00fcm \u00fclkelerin fosfat yataklar\u0131na yat\u0131r\u0131m yapma konusunda uluslararas\u0131 \u00e7evrelerde talepler giderek art\u0131yor. Art\u0131k \u00fclkeler \u00fcretip satt\u0131klar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda elde ettikleri kazan\u00e7lar\u0131yla ya da ithalat yoluyla temin edebildikleri fosfat ile daha fazla g\u0131da temininde kendilerini g\u00fcvende hissedebiliyorlar. \u00c7ok h\u0131zl\u0131 artan d\u00fcnya n\u00fcfusunun yeterli derecede beslenebilmesi i\u00e7in gerekli g\u0131day\u0131 temin etmede tar\u0131m arazilerinden azami miktarda \u00fcr\u00fcn al\u0131nmas\u0131 bir zorunluluk haline geldi. Fakat \u00fclkelerin tar\u0131m arazilerinin beklentilerinin \u00fczerinde \u00fcr\u00fcn verebilmesi i\u00e7in mineral bak\u0131m\u0131ndan g\u00fc\u00e7lerini art\u0131racak yeterli miktardaki g\u00fcbreye ihtiya\u00e7lar\u0131 var ve bunu da sadece fosfat ile sa\u011flayabiliyorlar. \u015eimdiden her birinin n\u00fcfusu 1.5 milyara yakla\u015fan \u00c7in ve Hindistan ba\u015fta olmak \u00fczere ABD, Endonezya ve Pakistan gibi kalabal\u0131k insan bar\u0131nd\u0131ran \u00fclkeler, her g\u00fcn 5 milyar ki\u015fiyi beslemek zorunda.<\/span><\/p>

Devletler \u00f6n\u00fc al\u0131namayan bu kitleleri gelecek y\u0131llarda besleme konusunda daha da ciddi endi\u015fe i\u00e7inde. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011finde k\u0131smen de olsa yerine alabilecek ba\u015fka bir \u00fcr\u00fcn bulunana kadar fosfat mineraline b\u00fcy\u00fck \u00fcmitler ba\u011fland\u0131.<\/span><\/p>

AFR\u0130KA\u2019DA FOSFAT<\/strong><\/span><\/p>

Her ne kadar bug\u00fcnk\u00fc modern sanayinin ihtiyac\u0131 fosfat\u0131n 19. y\u00fczy\u0131lda kullan\u0131m\u0131 ile ilgili baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar olsa da as\u0131l de\u011feri ge\u00e7ti\u011fimiz as\u0131rda fark edildi. 21. y\u00fczy\u0131l, belki de \u00fclkelerin \u00fczerinde en fazla gerginlik ya\u015fayaca\u011f\u0131 bir mineral oldu\u011funun i\u015faretlerini veriyor.<\/span><\/p>

Bunun da en yo\u011fun bulundu\u011fu k\u0131ta Afrika, \u00fclke ise Fas Krall\u0131\u011f\u0131...<\/span><\/p>

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde fosfat\u0131n en yo\u011fun bulundu\u011fu \u00fclke olan Fas Krall\u0131\u011f\u0131\u2019na bu imk\u00e2n\u0131 veren bu mineralin \u00f6nemli miktarda bulundu\u011fu yerin Bat\u0131 Sahra b\u00f6lgesindeki yataklar olmas\u0131. Ger\u00e7i alt\u0131n vadisi anlam\u0131nda Rio De Oro ad\u0131yla \u0130spanyol s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi d\u00f6neminde isimlendirilse de \u015fimdilerde daha \u00e7ok fosfat, hurma ve okyanus sahilinde bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile \u015f\u00f6hreti var. 1976 y\u0131l\u0131ndan sonra b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 Fas\u2019\u0131n kendi milli s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine ald\u0131\u011f\u0131 Bat\u0131 Sahra b\u00f6lgesi, fosfat mineralinin d\u00fcnyada en yo\u011fun bulundu\u011fu yerler aras\u0131nda. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde gayri safi milli has\u0131las\u0131n\u0131n y\u00fczde 3 kadar\u0131n\u0131 sadece bu mineralden elde ediyor. K\u0131tada ismi \u00f6ne \u00e7\u0131kan di\u011fer \u00fclkeler ise Cezayir, Gine Bissau, G\u00fcney Afrika, M\u0131s\u0131r, Senegal, Togo ve Tunus olarak s\u0131ralan\u0131yor.<\/span><\/p>

FOSFATTA ANA OYUNCULAR<\/strong><\/span><\/p>

1999 y\u0131l\u0131nda ABD 41 milyon ton (y\u00fczde 28), \u00c7in 30 milyon ton (y\u00fczde 21), Fas 22 milyon ton (y\u00fczde 15) ve Rusya 11 milyon ton (y\u00fczde 7.7) \u00fcretimle ilk d\u00f6rt s\u0131radayd\u0131. Bunlar\u0131 3 milyon ton ile G\u00fcney Afrika, 1.9 milyon ton ile Senegal, 1.8 milyon ton ile Tunus, Cezayir, M\u0131s\u0131r ve Zimbabve takip ediyordu. 2020\u2019li y\u0131llarda bu s\u0131ralama epeyce de\u011fi\u015fti ve \u015fu anda Fas Krall\u0131\u011f\u0131 50 milyon ton \u00fcr\u00fcn ile \u00c7in\u2019den sonra ikinci s\u0131rada yer al\u0131yor.<\/span><\/p>

D\u00fcnya fosfat \u00fcretiminde \u00c7in, Fas Krall\u0131\u011f\u0131 ve ABD, y\u00fczde 70\u2019lik oranla adeta bu alanda tekel konumunda. Ger\u00e7i Fas, son y\u0131llarda bu mineralin en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcreticisi haline geldi ve adeta farkl\u0131 \u00fclkelerin y\u00fczde 75\u2019lik bir oran\u0131 \u00fczerinde etki kurdu. \u00c7in, 3 milyar ton olarak tahmin edilen rezervinden d\u00fcnya fosfat \u00fcretiminde y\u00fczde 53\u2019l\u00fck oran\u0131 ile 138 milyon tona ula\u015f\u0131rken, ABD bir milyar tonu bulan kayna\u011f\u0131ndan y\u0131lda 27 milyon ton (y\u00fczde 10.65) \u00fcretiyor. Fas ise 50 milyar ton hesap edilen rezervinden y\u0131lda 50 milyon tonu a\u015fma hedeflerini tutturarak ikinci s\u0131raya yerle\u015fti. Tahminlere g\u00f6re Cezayir 2 milyar ton, G\u00fcney Afrika 1.5 milyar ton, M\u0131s\u0131r 1.2 milyar ton, Senegal 150 milyon ton, Tunus 100 milyon ton ve Togo ise 30 milyon ton rezerve sahip. Halen y\u00fczde 11.49\u2019luk oran\u0131 Fas\u2019a ait olmak \u00fczere t\u00fcm k\u0131tan\u0131n \u00fcretici \u00fclkeleri d\u00fcnya \u00fcretiminin y\u00fczde 17 kadar\u0131n\u0131 \u00fcretiyor.<\/span><\/p>

TARIMDA VAZGE\u00c7\u0130LMEZ<\/strong><\/span><\/p>

B\u00fcy\u00fck tar\u0131m \u00fclkeleri fosfat olmadan ne kendilerine yeterli yiyecek \u00fcr\u00fcn elde edebilirler, ne de g\u0131da sanayi ile d\u00fcnya piyasalar\u0131na \u00fcr\u00fcn vermede etkin olabilirler. Bunlardan biri Fransa olup y\u0131ll\u0131k 500 bin ton fosfatl\u0131 g\u00fcbre ve di\u011fer \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in bu minerali ithal etmek zorunda. Afrika \u00fclkeleri d\u00fcnya fosfat yataklar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funa sahip olarak \u00f6nemli ihracat\u00e7\u0131lar aras\u0131nda. Ayn\u0131 zamanda k\u0131tan\u0131n kendi g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in de gelecekte ekilebilir tar\u0131m arazilerinin modern tar\u0131ma a\u00e7\u0131lmas\u0131yla bu \u00fcr\u00fcn\u00fc en fazla talep eden \u00fclkeler bu pazar\u0131n en \u00f6nemli m\u00fc\u015fterileri olacaklar. Zira k\u0131tada ki\u015fi ba\u015f\u0131na ortalama 4.7 kg. fosfat t\u00fcketimi \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck seviyede. Hindistan ve \u00c7in gibi 1.5 milyara yak\u0131n n\u00fcfuslar\u0131 olan \u00fclkelerde bile 200 kg. seviyesini a\u015fm\u0131\u015f durumda. Di\u011fer k\u0131talardaki ekilebilir arazilere onlarca y\u0131ld\u0131r bu fosfatl\u0131 g\u00fcbre verildi\u011finden bu k\u0131tan\u0131n verimli alanlar\u0131 hen\u00fcz tabii halini koruyor.<\/span><\/p>

D\u0130PLOMAS\u0130DE FOSFAT G\u00dcC\u00dc<\/strong><\/span><\/p>

ABD ve Brezilya gibi yar\u0131m milyar n\u00fcfusu a\u015fan sadece iki \u00fclkenin geni\u015f tar\u0131m arazilerinde ihtiya\u00e7 duydu\u011fu g\u00fcbre i\u00e7in fosfat temini ciddi bir strateji haline geldi. Her y\u0131l bu \u00fcr\u00fcne talebin ortalama y\u00fczde 3 oran\u0131nda artmas\u0131, \u00fclkeleri ciddi derecede endi\u015felendiriyor. En ufak k\u0131tl\u0131k \u00f6ng\u00f6r\u00fclerinin ifade edilmesi, fosfat fiyatlar\u0131n\u0131 do\u011frudan etkiler hale geldi. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz sanayisi ve teknolojisinin ihtiya\u00e7 duydu\u011fu her maddenin yerini alacak bir ba\u015fka \u00fcr\u00fcn mutlaka bulunabiliyor. Fakat s\u00f6z konusu olan fosfat\u0131n yerini hen\u00fcz doldurmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Hatta \u015fimdilerde enerji \u00fcretiminde de bundan istifade edilmesi s\u00f6z konusu. Zaten bunun t\u00fcrevlerinden uranyum elde edildi\u011fi biliniyor. T\u00fcm bu geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Fas Krall\u0131\u011f\u0131 uluslararas\u0131 diplomasinin kalbine fosfat\u0131 yerle\u015ftirdi. Bilhassa 1994\u2019te kom\u015fusu Cezayir ile s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak kapatmalar\u0131, bu minerale daha fazla \u00f6nem vermesine sebep oldu. Art\u0131k her t\u00fcrl\u00fc uluslararas\u0131 ili\u015fkilerinde fosfat, masada mutlaka \u00f6nemli g\u00fcndem maddeleri aras\u0131nda yer al\u0131yor. D\u00fcnya siyasetine y\u00f6n verme iddias\u0131ndaki \u00fclkelerin Bat\u0131 Sahra meselesi ile \u00e7ok yak\u0131ndan ilgilenmelerinin sebebi, asl\u0131nda buran\u0131n direni\u015f \u00f6rg\u00fct\u00fc ve yerel halk\u0131na deste\u011fin \u00e7ok \u00f6tesinde bir durumdur. Ama\u00e7lar\u0131, Fas Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n fosfat minerali ile tekel olu\u015fturmas\u0131n\u0131 engelleme siyaseti olarak de\u011ferlendiriliyor.<\/span><\/p>

FOSFAT KULLANIM ALANLARI<\/strong><\/span><\/p>

G\u00fcnl\u00fck hayatta t\u00fcketti\u011fimiz bir\u00e7ok g\u0131da maddesinin i\u00e7inde tabii olarak fosfat bulunuyor. Yumurta, peynir, s\u00fct, yo\u011furt, \u00e7ikolata, di\u015f macunu, f\u0131nd\u0131k ve badem gibi kuruyemi\u015fler, ay\u00e7i\u00e7e\u011fi \u00e7ekirde\u011fi, fasulye, pirin\u00e7 gibi tah\u0131llar belli oranlarda bu minerale sahip. Fakat fosfat, g\u0131da sanayi sayesinde bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcnle mutfaklara giriyor, bilhassa hamur i\u015flerinde kabartma tozu \u00fcretiminde sodyum bikarbonatla elde ediliyor. Polifosfatlar ile i\u00e7me sular\u0131n\u0131n sertli\u011fi yumu\u015fat\u0131l\u0131yor. Deterjan bile\u015fenlerinin \u00fcretiminde ciddi katk\u0131 maddesi. \u00c7elik t\u00fcr\u00fc malzemelerin y\u00fczeylerinde, demir borularda koruyucu olarak da uygulan\u0131yor. Modern tar\u0131mda kimyevi g\u00fcbrelerin \u00fcretiminde fosfat, y\u00fczde 90 oran\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131 sebebiyle en temel mineral. Dahas\u0131 ila\u00e7, savunma, kimya, t\u0131p, elektrikli ara\u00e7larda, cep telefonu \u00fcretiminde, hayvan besicili\u011finde, ah\u0131rlar\u0131n temizli\u011finde basit s\u00fcper fosfat \u015feklinde kullan\u0131l\u0131yor. 21. y\u00fczy\u0131lda h\u0131zla artan d\u00fcnya n\u00fcfusuna yeterli g\u0131da \u00fcr\u00fcn\u00fc temin etmenin tek yolunun fosfatl\u0131 g\u00fcbre kullanmaktan ge\u00e7mesi, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir ayr\u0131cal\u0131k olarak de\u011ferlendiriliyor.<\/span><\/p>

FOSFAT YATIRIMCILARI<\/strong><\/span><\/p>

Fas Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n \u00f6zel fosfat \u015firketi OCP d\u0131\u015f\u0131nda Afrika\u2019da en etkin yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131lar aras\u0131nda Senegal\u2019de Endonezyal\u0131 Indorama bu mineralin \u00fcretimini yaparken, Hindistan ise en b\u00fcy\u00fck al\u0131c\u0131 konumunda. Togo\u2019da \u0130srailli Elenilto ve Gine Bissau\u2019da ise Kanadal\u0131 GB Minerals etkin olmak istiyor. Fosfat yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131, uzun y\u0131llar bu giri\u015fimlerinden memnun de\u011filken, 21. y\u00fczy\u0131l onlar\u0131 yeniden umutland\u0131rd\u0131 ve bu \u00e7a\u011f\u0131n fosfat ile an\u0131laca\u011f\u0131 \u015fimdiden tahmin ediliyor. 2019\u2019da Afrika\u2019n\u0131n en zengin yat\u0131r\u0131mc\u0131s\u0131 Nijeryal\u0131 Dangote da iki milyar dolarl\u0131k bir yat\u0131r\u0131ma giri\u015fti. Fosfat, \u00fclkelere maddi katk\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra binlerce ki\u015fiye istihdam sa\u011flan\u0131yor. D\u00fcnyan\u0131n en zengin fosfat yataklar\u0131na sahip Fas Krall\u0131\u011f\u0131\u2019nda, halen 20 binden fazla ki\u015fi bu mineralin \u00fcretiminden hayat\u0131n\u0131 kazan\u0131yor.<\/span><\/p>

FOSFAT KULLANIMINA KISITLAMA<\/strong><\/span><\/p>

2009 y\u0131l\u0131nda Fransa\u2019da bilhassa tar\u0131mda fosfat temelli g\u00fcbre ile ilgili bir rapor haz\u0131rland\u0131. Buna g\u00f6re 2001 y\u0131l\u0131nda \u00fclkenin \u00f6nemli topraklar\u0131nda ekilen arazilere 775 bin ton bu mineralden elde edilen \u00fcr\u00fcn kullan\u0131lm\u0131\u015f. 2007 y\u0131l\u0131nda 2 bin 372 ayr\u0131 noktada yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcmler neticesinde bu arazilerde ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011funun fosfattan olumsuz etkilendi\u011fi tespit edilmi\u015f. Dahas\u0131 bu topraklar\u0131n neredeyse yar\u0131s\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Kimyevi g\u00fcbrelerin y\u00fczde 50\u2019si suda kaybolsa da \u00e7evreye ciddi anlamda zarar\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn daha fazla ifade ediliyor. Zira baz\u0131 ekime a\u00e7\u0131k arazilerdeki fosfat oran\u0131 normalin \u00fczerine \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Ger\u00e7i 1972-2008 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yakla\u015f\u0131k 40 y\u0131l, Frans\u0131z \u00e7ift\u00e7iler ba\u015fta olmak \u00fczere Avrupal\u0131lar \u00f6nceki y\u0131llara k\u0131yasla daha az mineralli g\u00fcbre tercih etmi\u015fler. Bunda, verdi\u011fi zarar bir tarafa, tar\u0131m alanlar\u0131n\u0131n azalmas\u0131 ve organik \u00fcr\u00fcnlere giderek artan ra\u011fbet de etkili olmu\u015f. T\u00fcrkiye de dahil olmak \u00fczere Bel\u00e7ika, \u0130svi\u00e7re gibi bir\u00e7ok \u00fclkede ge\u00e7mi\u015fte g\u00f6n\u00fcl rahatl\u0131\u011f\u0131 ile deterjan sanayinde kullan\u0131lan fosfat temelli \u00fcr\u00fcnler yasaklanm\u0131\u015f. \u00c7evreye verdi\u011fi zararlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak bilhassa baz\u0131 aktif molek\u00fcllerin kullan\u0131lmas\u0131 sayesinde \u015fehirlerin at\u0131k sular\u0131n\u0131n topland\u0131\u011f\u0131 sular daha temiz hale getirilebilmi\u015f.<\/span><\/p> \t\t\t\t","slug":"dunyanin-beslenebilmesi-afrika-kitasiyla-mumkun","tags":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","meta_title":"D\u00fcnyan\u0131n beslenebilmesi Afrika k\u0131tas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn","meta_description":"Prof. Dr. Ahmet Kavas","meta_keywords":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","news_cover_min":null,"news_cover":null,"news_video_min":null,"news_video":null,"view_count":1111,"cropped_1200x675":null,"user":{"id":30,"name":"AHMET","surname":"KAVAS","email":"prof-dr-ahmet-kavas@gmail.com","slug":"prof-dr-ahmet-kavas","avatar":"\/front\/uploads\/avatar\/17336916002RXDhDXyMw3kEXW.webp","status":1,"role":1,"email_verified_at":null,"orde":null,"created_at":"2022-10-24T11:09:13.000000Z","updated_at":"2024-12-18T09:44:44.000000Z","seo_title":null,"seo_description":null},"translations":[{"id":27914,"is_featured":0,"is_amp":0,"is_ads":0,"ads_link":null,"post_id":27815,"locale":"tr","category_id":73,"title":"D\u00fcnyan\u0131n beslenebilmesi Afrika k\u0131tas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn","home_title":null,"sub_title":null,"slider_title":null,"slider_title_2":null,"slider_spot_title":null,"slider_spot_title_2":null,"subtitleuse":0,"description":null,"content":" \t\t\t\t\t \t\t\t\t\t

Her ge\u00e7en g\u00fcn artan d\u00fcnya n\u00fcfusunun beslenebilmesi i\u00e7in bir yandan mevcut tar\u0131m arazilerinde verimin art\u0131r\u0131lmas\u0131na, di\u011fer yandan da tar\u0131ma yeni alanlar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Her iki durumda da Afrika, d\u00fcnyan\u0131n beslenebilmesi i\u00e7in insanl\u0131\u011fa f\u0131rsat penceresi sunuyor.<\/strong><\/span><\/p>

Mevcut tar\u0131m arazilerinden azami miktarda \u00fcr\u00fcn al\u0131nabilmesi i\u00e7in gerekli fosfat mineralinde d\u00fcnya \u00fcretiminin y\u00fczde 20\u2019ye yak\u0131n\u0131 ba\u015fta Fas olmak \u00fczere Afrika\u2019dan sa\u011flan\u0131yor. Hen\u00fcz kullan\u0131lmam\u0131\u015f ve kirletilmemi\u015f bakir topraklar da Afrika k\u0131tas\u0131nda bulunuyor.<\/strong><\/span><\/p>

Prof. Dr. Ahmet Kavas<\/strong><\/span><\/p>

Afrika\u2019n\u0131n k\u0131ymetine paha bi\u00e7ilemeyen nice de\u011ferli \u00fcr\u00fcnleri var ki, bunlar\u0131n yerlerini alabilecek ba\u015fka bir \u015fey mutlaka bulunuyor. Bunun tek istisnas\u0131 var, o da fosfat...<\/span><\/p>

Asl\u0131nda az veya \u00e7ok yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn farkl\u0131 co\u011frafyalar\u0131nda \u00fclkelerin kendi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layabilen, hatta \u00fcr\u00fcn fazlas\u0131n\u0131 ihracata y\u00f6nlendirip pazarlayanlar 20. y\u00fczy\u0131lda devaml\u0131 artt\u0131. Bu \u00fcr\u00fcne art\u0131k k\u0131tan\u0131n gri alt\u0131n\u0131 g\u00f6z\u00fcyle bak\u0131l\u0131yor ve buna sahip t\u00fcm \u00fclkelerin fosfat yataklar\u0131na yat\u0131r\u0131m yapma konusunda uluslararas\u0131 \u00e7evrelerde talepler giderek art\u0131yor. Art\u0131k \u00fclkeler \u00fcretip satt\u0131klar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda elde ettikleri kazan\u00e7lar\u0131yla ya da ithalat yoluyla temin edebildikleri fosfat ile daha fazla g\u0131da temininde kendilerini g\u00fcvende hissedebiliyorlar. \u00c7ok h\u0131zl\u0131 artan d\u00fcnya n\u00fcfusunun yeterli derecede beslenebilmesi i\u00e7in gerekli g\u0131day\u0131 temin etmede tar\u0131m arazilerinden azami miktarda \u00fcr\u00fcn al\u0131nmas\u0131 bir zorunluluk haline geldi. Fakat \u00fclkelerin tar\u0131m arazilerinin beklentilerinin \u00fczerinde \u00fcr\u00fcn verebilmesi i\u00e7in mineral bak\u0131m\u0131ndan g\u00fc\u00e7lerini art\u0131racak yeterli miktardaki g\u00fcbreye ihtiya\u00e7lar\u0131 var ve bunu da sadece fosfat ile sa\u011flayabiliyorlar. \u015eimdiden her birinin n\u00fcfusu 1.5 milyara yakla\u015fan \u00c7in ve Hindistan ba\u015fta olmak \u00fczere ABD, Endonezya ve Pakistan gibi kalabal\u0131k insan bar\u0131nd\u0131ran \u00fclkeler, her g\u00fcn 5 milyar ki\u015fiyi beslemek zorunda.<\/span><\/p>

Devletler \u00f6n\u00fc al\u0131namayan bu kitleleri gelecek y\u0131llarda besleme konusunda daha da ciddi endi\u015fe i\u00e7inde. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011finde k\u0131smen de olsa yerine alabilecek ba\u015fka bir \u00fcr\u00fcn bulunana kadar fosfat mineraline b\u00fcy\u00fck \u00fcmitler ba\u011fland\u0131.<\/span><\/p>

AFR\u0130KA\u2019DA FOSFAT<\/strong><\/span><\/p>

Her ne kadar bug\u00fcnk\u00fc modern sanayinin ihtiyac\u0131 fosfat\u0131n 19. y\u00fczy\u0131lda kullan\u0131m\u0131 ile ilgili baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar olsa da as\u0131l de\u011feri ge\u00e7ti\u011fimiz as\u0131rda fark edildi. 21. y\u00fczy\u0131l, belki de \u00fclkelerin \u00fczerinde en fazla gerginlik ya\u015fayaca\u011f\u0131 bir mineral oldu\u011funun i\u015faretlerini veriyor.<\/span><\/p>

Bunun da en yo\u011fun bulundu\u011fu k\u0131ta Afrika, \u00fclke ise Fas Krall\u0131\u011f\u0131...<\/span><\/p>

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde fosfat\u0131n en yo\u011fun bulundu\u011fu \u00fclke olan Fas Krall\u0131\u011f\u0131\u2019na bu imk\u00e2n\u0131 veren bu mineralin \u00f6nemli miktarda bulundu\u011fu yerin Bat\u0131 Sahra b\u00f6lgesindeki yataklar olmas\u0131. Ger\u00e7i alt\u0131n vadisi anlam\u0131nda Rio De Oro ad\u0131yla \u0130spanyol s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi d\u00f6neminde isimlendirilse de \u015fimdilerde daha \u00e7ok fosfat, hurma ve okyanus sahilinde bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile \u015f\u00f6hreti var. 1976 y\u0131l\u0131ndan sonra b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 Fas\u2019\u0131n kendi milli s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine ald\u0131\u011f\u0131 Bat\u0131 Sahra b\u00f6lgesi, fosfat mineralinin d\u00fcnyada en yo\u011fun bulundu\u011fu yerler aras\u0131nda. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde gayri safi milli has\u0131las\u0131n\u0131n y\u00fczde 3 kadar\u0131n\u0131 sadece bu mineralden elde ediyor. K\u0131tada ismi \u00f6ne \u00e7\u0131kan di\u011fer \u00fclkeler ise Cezayir, Gine Bissau, G\u00fcney Afrika, M\u0131s\u0131r, Senegal, Togo ve Tunus olarak s\u0131ralan\u0131yor.<\/span><\/p>

FOSFATTA ANA OYUNCULAR<\/strong><\/span><\/p>

1999 y\u0131l\u0131nda ABD 41 milyon ton (y\u00fczde 28), \u00c7in 30 milyon ton (y\u00fczde 21), Fas 22 milyon ton (y\u00fczde 15) ve Rusya 11 milyon ton (y\u00fczde 7.7) \u00fcretimle ilk d\u00f6rt s\u0131radayd\u0131. Bunlar\u0131 3 milyon ton ile G\u00fcney Afrika, 1.9 milyon ton ile Senegal, 1.8 milyon ton ile Tunus, Cezayir, M\u0131s\u0131r ve Zimbabve takip ediyordu. 2020\u2019li y\u0131llarda bu s\u0131ralama epeyce de\u011fi\u015fti ve \u015fu anda Fas Krall\u0131\u011f\u0131 50 milyon ton \u00fcr\u00fcn ile \u00c7in\u2019den sonra ikinci s\u0131rada yer al\u0131yor.<\/span><\/p>

D\u00fcnya fosfat \u00fcretiminde \u00c7in, Fas Krall\u0131\u011f\u0131 ve ABD, y\u00fczde 70\u2019lik oranla adeta bu alanda tekel konumunda. Ger\u00e7i Fas, son y\u0131llarda bu mineralin en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcreticisi haline geldi ve adeta farkl\u0131 \u00fclkelerin y\u00fczde 75\u2019lik bir oran\u0131 \u00fczerinde etki kurdu. \u00c7in, 3 milyar ton olarak tahmin edilen rezervinden d\u00fcnya fosfat \u00fcretiminde y\u00fczde 53\u2019l\u00fck oran\u0131 ile 138 milyon tona ula\u015f\u0131rken, ABD bir milyar tonu bulan kayna\u011f\u0131ndan y\u0131lda 27 milyon ton (y\u00fczde 10.65) \u00fcretiyor. Fas ise 50 milyar ton hesap edilen rezervinden y\u0131lda 50 milyon tonu a\u015fma hedeflerini tutturarak ikinci s\u0131raya yerle\u015fti. Tahminlere g\u00f6re Cezayir 2 milyar ton, G\u00fcney Afrika 1.5 milyar ton, M\u0131s\u0131r 1.2 milyar ton, Senegal 150 milyon ton, Tunus 100 milyon ton ve Togo ise 30 milyon ton rezerve sahip. Halen y\u00fczde 11.49\u2019luk oran\u0131 Fas\u2019a ait olmak \u00fczere t\u00fcm k\u0131tan\u0131n \u00fcretici \u00fclkeleri d\u00fcnya \u00fcretiminin y\u00fczde 17 kadar\u0131n\u0131 \u00fcretiyor.<\/span><\/p>

TARIMDA VAZGE\u00c7\u0130LMEZ<\/strong><\/span><\/p>

B\u00fcy\u00fck tar\u0131m \u00fclkeleri fosfat olmadan ne kendilerine yeterli yiyecek \u00fcr\u00fcn elde edebilirler, ne de g\u0131da sanayi ile d\u00fcnya piyasalar\u0131na \u00fcr\u00fcn vermede etkin olabilirler. Bunlardan biri Fransa olup y\u0131ll\u0131k 500 bin ton fosfatl\u0131 g\u00fcbre ve di\u011fer \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in bu minerali ithal etmek zorunda. Afrika \u00fclkeleri d\u00fcnya fosfat yataklar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funa sahip olarak \u00f6nemli ihracat\u00e7\u0131lar aras\u0131nda. Ayn\u0131 zamanda k\u0131tan\u0131n kendi g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in de gelecekte ekilebilir tar\u0131m arazilerinin modern tar\u0131ma a\u00e7\u0131lmas\u0131yla bu \u00fcr\u00fcn\u00fc en fazla talep eden \u00fclkeler bu pazar\u0131n en \u00f6nemli m\u00fc\u015fterileri olacaklar. Zira k\u0131tada ki\u015fi ba\u015f\u0131na ortalama 4.7 kg. fosfat t\u00fcketimi \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck seviyede. Hindistan ve \u00c7in gibi 1.5 milyara yak\u0131n n\u00fcfuslar\u0131 olan \u00fclkelerde bile 200 kg. seviyesini a\u015fm\u0131\u015f durumda. Di\u011fer k\u0131talardaki ekilebilir arazilere onlarca y\u0131ld\u0131r bu fosfatl\u0131 g\u00fcbre verildi\u011finden bu k\u0131tan\u0131n verimli alanlar\u0131 hen\u00fcz tabii halini koruyor.<\/span><\/p>

D\u0130PLOMAS\u0130DE FOSFAT G\u00dcC\u00dc<\/strong><\/span><\/p>

ABD ve Brezilya gibi yar\u0131m milyar n\u00fcfusu a\u015fan sadece iki \u00fclkenin geni\u015f tar\u0131m arazilerinde ihtiya\u00e7 duydu\u011fu g\u00fcbre i\u00e7in fosfat temini ciddi bir strateji haline geldi. Her y\u0131l bu \u00fcr\u00fcne talebin ortalama y\u00fczde 3 oran\u0131nda artmas\u0131, \u00fclkeleri ciddi derecede endi\u015felendiriyor. En ufak k\u0131tl\u0131k \u00f6ng\u00f6r\u00fclerinin ifade edilmesi, fosfat fiyatlar\u0131n\u0131 do\u011frudan etkiler hale geldi. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz sanayisi ve teknolojisinin ihtiya\u00e7 duydu\u011fu her maddenin yerini alacak bir ba\u015fka \u00fcr\u00fcn mutlaka bulunabiliyor. Fakat s\u00f6z konusu olan fosfat\u0131n yerini hen\u00fcz doldurmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Hatta \u015fimdilerde enerji \u00fcretiminde de bundan istifade edilmesi s\u00f6z konusu. Zaten bunun t\u00fcrevlerinden uranyum elde edildi\u011fi biliniyor. T\u00fcm bu geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Fas Krall\u0131\u011f\u0131 uluslararas\u0131 diplomasinin kalbine fosfat\u0131 yerle\u015ftirdi. Bilhassa 1994\u2019te kom\u015fusu Cezayir ile s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak kapatmalar\u0131, bu minerale daha fazla \u00f6nem vermesine sebep oldu. Art\u0131k her t\u00fcrl\u00fc uluslararas\u0131 ili\u015fkilerinde fosfat, masada mutlaka \u00f6nemli g\u00fcndem maddeleri aras\u0131nda yer al\u0131yor. D\u00fcnya siyasetine y\u00f6n verme iddias\u0131ndaki \u00fclkelerin Bat\u0131 Sahra meselesi ile \u00e7ok yak\u0131ndan ilgilenmelerinin sebebi, asl\u0131nda buran\u0131n direni\u015f \u00f6rg\u00fct\u00fc ve yerel halk\u0131na deste\u011fin \u00e7ok \u00f6tesinde bir durumdur. Ama\u00e7lar\u0131, Fas Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n fosfat minerali ile tekel olu\u015fturmas\u0131n\u0131 engelleme siyaseti olarak de\u011ferlendiriliyor.<\/span><\/p>

FOSFAT KULLANIM ALANLARI<\/strong><\/span><\/p>

G\u00fcnl\u00fck hayatta t\u00fcketti\u011fimiz bir\u00e7ok g\u0131da maddesinin i\u00e7inde tabii olarak fosfat bulunuyor. Yumurta, peynir, s\u00fct, yo\u011furt, \u00e7ikolata, di\u015f macunu, f\u0131nd\u0131k ve badem gibi kuruyemi\u015fler, ay\u00e7i\u00e7e\u011fi \u00e7ekirde\u011fi, fasulye, pirin\u00e7 gibi tah\u0131llar belli oranlarda bu minerale sahip. Fakat fosfat, g\u0131da sanayi sayesinde bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcnle mutfaklara giriyor, bilhassa hamur i\u015flerinde kabartma tozu \u00fcretiminde sodyum bikarbonatla elde ediliyor. Polifosfatlar ile i\u00e7me sular\u0131n\u0131n sertli\u011fi yumu\u015fat\u0131l\u0131yor. Deterjan bile\u015fenlerinin \u00fcretiminde ciddi katk\u0131 maddesi. \u00c7elik t\u00fcr\u00fc malzemelerin y\u00fczeylerinde, demir borularda koruyucu olarak da uygulan\u0131yor. Modern tar\u0131mda kimyevi g\u00fcbrelerin \u00fcretiminde fosfat, y\u00fczde 90 oran\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131 sebebiyle en temel mineral. Dahas\u0131 ila\u00e7, savunma, kimya, t\u0131p, elektrikli ara\u00e7larda, cep telefonu \u00fcretiminde, hayvan besicili\u011finde, ah\u0131rlar\u0131n temizli\u011finde basit s\u00fcper fosfat \u015feklinde kullan\u0131l\u0131yor. 21. y\u00fczy\u0131lda h\u0131zla artan d\u00fcnya n\u00fcfusuna yeterli g\u0131da \u00fcr\u00fcn\u00fc temin etmenin tek yolunun fosfatl\u0131 g\u00fcbre kullanmaktan ge\u00e7mesi, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir ayr\u0131cal\u0131k olarak de\u011ferlendiriliyor.<\/span><\/p>

FOSFAT YATIRIMCILARI<\/strong><\/span><\/p>

Fas Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n \u00f6zel fosfat \u015firketi OCP d\u0131\u015f\u0131nda Afrika\u2019da en etkin yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131lar aras\u0131nda Senegal\u2019de Endonezyal\u0131 Indorama bu mineralin \u00fcretimini yaparken, Hindistan ise en b\u00fcy\u00fck al\u0131c\u0131 konumunda. Togo\u2019da \u0130srailli Elenilto ve Gine Bissau\u2019da ise Kanadal\u0131 GB Minerals etkin olmak istiyor. Fosfat yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131, uzun y\u0131llar bu giri\u015fimlerinden memnun de\u011filken, 21. y\u00fczy\u0131l onlar\u0131 yeniden umutland\u0131rd\u0131 ve bu \u00e7a\u011f\u0131n fosfat ile an\u0131laca\u011f\u0131 \u015fimdiden tahmin ediliyor. 2019\u2019da Afrika\u2019n\u0131n en zengin yat\u0131r\u0131mc\u0131s\u0131 Nijeryal\u0131 Dangote da iki milyar dolarl\u0131k bir yat\u0131r\u0131ma giri\u015fti. Fosfat, \u00fclkelere maddi katk\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra binlerce ki\u015fiye istihdam sa\u011flan\u0131yor. D\u00fcnyan\u0131n en zengin fosfat yataklar\u0131na sahip Fas Krall\u0131\u011f\u0131\u2019nda, halen 20 binden fazla ki\u015fi bu mineralin \u00fcretiminden hayat\u0131n\u0131 kazan\u0131yor.<\/span><\/p>

FOSFAT KULLANIMINA KISITLAMA<\/strong><\/span><\/p>

2009 y\u0131l\u0131nda Fransa\u2019da bilhassa tar\u0131mda fosfat temelli g\u00fcbre ile ilgili bir rapor haz\u0131rland\u0131. Buna g\u00f6re 2001 y\u0131l\u0131nda \u00fclkenin \u00f6nemli topraklar\u0131nda ekilen arazilere 775 bin ton bu mineralden elde edilen \u00fcr\u00fcn kullan\u0131lm\u0131\u015f. 2007 y\u0131l\u0131nda 2 bin 372 ayr\u0131 noktada yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcmler neticesinde bu arazilerde ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011funun fosfattan olumsuz etkilendi\u011fi tespit edilmi\u015f. Dahas\u0131 bu topraklar\u0131n neredeyse yar\u0131s\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Kimyevi g\u00fcbrelerin y\u00fczde 50\u2019si suda kaybolsa da \u00e7evreye ciddi anlamda zarar\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn daha fazla ifade ediliyor. Zira baz\u0131 ekime a\u00e7\u0131k arazilerdeki fosfat oran\u0131 normalin \u00fczerine \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Ger\u00e7i 1972-2008 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yakla\u015f\u0131k 40 y\u0131l, Frans\u0131z \u00e7ift\u00e7iler ba\u015fta olmak \u00fczere Avrupal\u0131lar \u00f6nceki y\u0131llara k\u0131yasla daha az mineralli g\u00fcbre tercih etmi\u015fler. Bunda, verdi\u011fi zarar bir tarafa, tar\u0131m alanlar\u0131n\u0131n azalmas\u0131 ve organik \u00fcr\u00fcnlere giderek artan ra\u011fbet de etkili olmu\u015f. T\u00fcrkiye de dahil olmak \u00fczere Bel\u00e7ika, \u0130svi\u00e7re gibi bir\u00e7ok \u00fclkede ge\u00e7mi\u015fte g\u00f6n\u00fcl rahatl\u0131\u011f\u0131 ile deterjan sanayinde kullan\u0131lan fosfat temelli \u00fcr\u00fcnler yasaklanm\u0131\u015f. \u00c7evreye verdi\u011fi zararlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak bilhassa baz\u0131 aktif molek\u00fcllerin kullan\u0131lmas\u0131 sayesinde \u015fehirlerin at\u0131k sular\u0131n\u0131n topland\u0131\u011f\u0131 sular daha temiz hale getirilebilmi\u015f.<\/span><\/p> \t\t\t\t","slug":"dunyanin-beslenebilmesi-afrika-kitasiyla-mumkun","orjinalimage":null,"news_cover_min":null,"news_cover":null,"news_video_min":null,"news_video":null,"cropped_638x552":null,"cropped_310x208":null,"cropped_416x247":null,"cropped_197x247":null,"cropped_416x600":null,"cropped_1200x675":null,"tags":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","meta_title":"D\u00fcnyan\u0131n beslenebilmesi Afrika k\u0131tas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn","meta_description":"Prof. Dr. Ahmet Kavas","meta_keywords":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","view_count":1111,"yt":0,"ytid":"","ytimage":null,"imgdate":"2000-01-01 00:00:00","cuff_cover":null,"cropped_358x214":null,"cropped_842x474":null}]}}