{"status":true,"post":{"id":34883,"user_id":30,"status":1,"type":1,"orde":null,"notification_type":3,"static_post":0,"published_at":"2022-10-24 21:53:58","created_at":"2022-09-15T21:00:00.000000Z","updated_at":"2022-10-24T18:53:58.000000Z","edited_at":"2024-12-17 22:35:21","source_id":null,"post_id":34883,"is_featured":0,"title":"Afrika\u2019n\u0131n g\u0131da g\u00fcvencesi taro bitkisi","slider_title":null,"slider_title_2":null,"slider_spot_title":null,"slider_spot_title_2":null,"home_title":null,"sub_title":null,"category_id":73,"description":null,"content":" \t\t\t\t\t \t\t\t\t\t

PROF. DR. AHMET KAVAS<\/strong><\/span><\/p>

\u00dclkemizde \u2018g\u00f6levez\u2019 ad\u0131yla tan\u0131nan ve d\u00fcnyada \u2018taro\u2019 diye bilinen bitki, Afrika k\u0131tas\u0131n\u0131n g\u0131da g\u00fcvencesi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. D\u00fcnyada 170 cins ve 3 bin 700 kadar t\u00fcr\u00fc tespit edilen taronun anavatan\u0131 Afrika de\u011fil. Ancak \u015fu anda en az y\u00fczde 75\u2019i ba\u015fta Nijerya olmak \u00fczere en az 20 k\u0131ta \u00fclkesinde yeti\u015ftirilip bolca t\u00fcketiliyor. Yeni yat\u0131r\u0131mlarla \u00fclkelere b\u00fcy\u00fck ekonomik girdiler sa\u011flayabilece\u011fi belirtiliyor.<\/strong><\/span>
<\/span>
D\u00fcnyam\u0131zda canl\u0131, cans\u0131z etraf\u0131m\u0131zdaki her \u015feyin bir tarihi ge\u00e7mi\u015fi, hatta destanla\u015fan \u00f6yk\u00fcleri var. Merak hepimizi hem tarihi derinliklere hem de farkl\u0131 co\u011frafyalara al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor. Asl\u0131nda amac\u0131m\u0131z, k\u0131sa yoldan bir \u015feyler \u00f6\u011frenip onu derhal g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda kullanabilir miyiz hevesiyle ba\u015fl\u0131yor. \u00d6yle beklenmedik bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7ine giriliyor ki, adeta sadece kendi hayat\u0131m\u0131z\u0131n de\u011fil, \u00fclkemizin iktisadi gelece\u011finden d\u00fcnyan\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm bekleyen dertleriyle ilgilenmemiz anl\u0131k u\u011fra\u015f\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. \u015eimdilerde \u00fclkemizin \u2018g\u00f6levez\u2019 diye dillendirdi\u011fi ama yine de t\u00fcm d\u00fcnyaya ayak uydurup \u2018taro\u2019 demekte oldu\u011fumuz bitkinin hikayesi, kim bilir ne zaman ve nerelerde ba\u015flad\u0131?<\/span>
<\/span>
D\u00dcNYANIN \u0130LG\u0130S\u0130<\/strong><\/span>
<\/span>
\u00d6ncelikle \u2018taro\u2019 isminden ba\u015flayal\u0131m. Pasifik veya B\u00fcy\u00fck Okyanus dedi\u011fimiz ve Amerika k\u0131tas\u0131 ile Asya aras\u0131ndaki sularla kapl\u0131 devasa alan\u0131n ortas\u0131nda haritalarda g\u00f6r\u00fcnemeyecek kadar k\u00fc\u00e7\u00fck adac\u0131klar var. Bazen aralar\u0131nda binlerce kilometre mesafe bulunan y\u00fczlercesi ancak bir ada toplulu\u011funu meydana getiriyor. Bunlardan biri de 19. y\u00fczy\u0131ldan itibaren Fransa taraf\u0131ndan sahiplenilen ve Mahori denen 300 bine yak\u0131n n\u00fcfusuyla Polinezya adalar\u0131. Merkezi \u015fehirleri Tahiti olup kuzeyden g\u00fcneye adalar\u0131n kaplad\u0131\u011f\u0131 alan Madrid ile Moskova aras\u0131 kadar mesafede. Art\u0131k d\u00fcnyan\u0131n yava\u015f yava\u015f ilgi alan\u0131na giren bu kelime, hem insanlar\u0131n hem de bir\u00e7ok canl\u0131n\u0131n beslenmesi i\u00e7in \u00f6nemli bir g\u0131da maddesi \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131yor. \u00d6zellikle de Afrika\u2019n\u0131n baz\u0131 \u00fclkeleri bunu yeti\u015ftirmek i\u00e7in 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren ciddi gayret sarf ettiler. Fakat nas\u0131l ki \u00fclkemizde buna \u2018g\u00f6levez\u2019 deniyor ise G\u00fcney Amerika \u00fclkesi Guyana ile Guadelup ve Martinik\u2019te \u2018madeira\u2019 veya yapraklar\u0131ndan dolay\u0131 \u2018\u00c7in lahanas\u0131\u2019, Senegal\u2019deki Volof dilinde \u2018kudubade\u2019 veya \u2018diabere\u2019, Madagaskar\u2019da \u2018saonjo\u2019 isimleri veriliyor.<\/span>
<\/span>
HER YERDE YET\u0130\u015eEB\u0130L\u0130R<\/strong><\/span>
<\/span>
Taro nerede yeti\u015fir sorusuna verilecek cevap, \u2018belki d\u00fcnyan\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazla b\u00f6lgesinde\u2019 denilse abartm\u0131\u015f olunmaz. E\u011fer Hawaii, Polinezya, Samoa, Tonga, Solomon Adalar\u0131, Papua Yeni Gine gibi B\u00fcy\u00fck Okyanus, Endonezya\u2019dan ba\u015flayarak Hint Okyanusu\u2019nun en do\u011fusundan en bat\u0131s\u0131ndaki Mayot, Moritus ve Reunion\u2019a, Karayip Denizi\u2019nde Martinik, Guadelup, Antil gibi Atlas Okyanusu adalar\u0131n\u0131n tamam\u0131nda g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131n i\u00e7ine ilmek ilmek i\u015flemi\u015fse acaba Asya, Afrika ve Amerika k\u0131talar\u0131nda ne kadar \u00fcretilip t\u00fcketiliyordur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde patates, tatl\u0131 patates, manyok ve taro benzeri k\u00f6k ve yumru bitliklerinin toplam \u00fcretimi bir milyar tona yak\u0131n tahmin ediliyor. Veriler muhtelif olsa da 2020\u2019li y\u0131llarda 860 milyon ton civar\u0131nda bir miktarda seyretti\u011fi biliniyor. \u2018Peki bunun i\u00e7inde taro ne kadarl\u0131k bir miktara sahip\u2019 denildi\u011finde yakla\u015f\u0131k 11 ila 12 milyon ton aras\u0131nda bir rakam veriliyor. Asl\u0131nda g\u00fcnl\u00fck olarak k\u0131rsal kesimde evlerde g\u0131da maddesi olarak t\u00fcketilen ve \u00f6zellikle de yumrular\u0131 yan\u0131nda saplar\u0131 ve yapraklar\u0131 da yenebildi\u011fi i\u00e7in kullan\u0131labilen miktar, bu ifade edilenin \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde bir seviyede. Taro; 1 ila 2 metre aras\u0131nda boya, 20-50 cm aras\u0131 yapraklara ve 30 cm yumruya ula\u015fabilir. \u00dcretildi\u011fi topra\u011f\u0131n verimi ve suyun miktar\u0131na g\u00f6re hektarda 6 ila 75 tona kadar yumru \u015feklinde \u00fcr\u00fcn al\u0131nabiliyor. \u00d6zellikle hayvanlara yem \u00fcretilmesi ya da an\u0131nda kabuklar\u0131n\u0131n yedirilmesi de hesap edildi\u011finde k\u00f6k\u00fcnden yapraklar\u0131n\u0131n ucuna kadar en ufak par\u00e7as\u0131 israf edilmeyen bir bitkinin nimetleri anlat\u0131lmakla bitmiyor. \u2018D\u00fcnyan\u0131n g\u0131da g\u00fcvenli\u011finde en \u00f6nemli g\u0131da deposu, t\u00fcm \u00e7a\u011flarda Afrika idi ve \u00f6yle kalmaya da devam edecek\u2019 \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri bo\u015funa s\u00f6ylenmi\u015f kelam de\u011fil. 21. y\u00fczy\u0131la girildi\u011fi bir zamanda taro tar\u0131m\u0131 i\u00e7in belirlenen yeni istikamette Afrika\u2019n\u0131n se\u00e7ilmesi tesad\u00fcften \u00e7ok ileri seviyede g\u0131da temininde ciddi bir gelecek kayg\u0131s\u0131. Yoksa anavatan\u0131 ile geldi\u011fi bu co\u011frafya aras\u0131nda en az 10 bin km mesafe bulunan bu bitki, \u015fu anda en az y\u00fczde 75\u2019i ba\u015fta Nijerya olmak \u00fczere en az 20 k\u0131ta \u00fclkesinde yeti\u015ftirilip bolca t\u00fcketiliyor.<\/span>
<\/span>
ANAVATANI POL\u0130NEZYA<\/strong><\/span>
<\/span>
Taro bitkisinin anavatan\u0131 ile ilgili s\u00f6ylenenler dikkate al\u0131nsa ilk defa nerede ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na karar vermek imk\u00e2ns\u0131z hale gelir. Buna ismini veren Polinezya diyenler oldu\u011fu gibi daha ziyade Hindistan ve eski ad\u0131yla Burma olan Myanmar k\u0131y\u0131lar\u0131 diyenler var. K\u0131saca G\u00fcney Asya b\u00f6lgesi a\u011f\u0131rl\u0131k kazan\u0131yor gibi. Papua Yeni Gine adas\u0131 dahil bir\u00e7ok ada \u00fclkesinde yap\u0131lan arkeolojik kaz\u0131larda bu bitkinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczden en az 10 bin y\u0131l \u00f6nce varl\u0131\u011f\u0131na dair izlere rastlan\u0131l\u0131yor. Ancak bunun evcille\u015fmi\u015f hali mi yoksa tabii varl\u0131\u011f\u0131 m\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc karar verilemiyor. Fakat en \u00f6nemli bulgulardan biri, bunun insano\u011flunun ilk evcille\u015ftirdi\u011fi bitki olarak tespiti \u00e7ok \u00f6nemli. Hatta pirin\u00e7ten bile \u00f6nce bilinip evcille\u015ftirilerek t\u00fcketilen g\u0131da maddesi. \u0130lk defa botanik kitaplar\u0131na 1753 y\u0131l\u0131nda \u2018colocasia esculenta\u2019 ismiyle girdi. Amerika k\u0131tas\u0131na getirilmesi daha ziyade k\u00f6lelikle alakal\u0131 olup bu insanlar i\u00e7in \u00f6nemli temel g\u0131da maddesiydi ve 1647\u2019de Barbados adas\u0131na getirilerek 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda di\u011fer adalarda da \u00f6zellikle 19. y\u00fczy\u0131lda yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131.<\/span>
<\/span>
Her \u015feyden \u00f6nce tropikal b\u00f6lgelerde y\u00fcksek rak\u0131ml\u0131 yerleri, \u0131l\u0131man iklimleri, bol ya\u011fmur alan topraklar\u0131, nehir k\u0131y\u0131lar\u0131, nemli ormanlar\u0131, akarsu yataklar\u0131, kanallar ve batakl\u0131k \u00f6zelli\u011fi bulunan sulak mekanlar\u0131 sevdi\u011fi i\u00e7in \u00f6zellikle \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck okyanusun da g\u00fcney yar\u0131mk\u00fcresindeki adalarda yeti\u015fmesi bu sebeple. Ancak Afrika\u2019n\u0131n, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda M\u0131s\u0131r\u2019da yeti\u015ftirilmeye ba\u015flanmas\u0131 ve buradan bir taraftan Etiyopya, Burundi ve Ruanda\u2019ya, hatta Madagaskar ve \u00e7evresindeki Moritus, Komorlar, Reunion, Mayot isimli di\u011fer adalara, Bat\u0131 Afrika\u2019da ise Nijerya, Gana, Fildi\u015fi Sahili ve Kamerun ba\u015fta olmak \u00fczere t\u00fcm \u00e7evre \u00fclkelerde yayg\u0131nla\u015f\u0131p d\u00fcnya \u00fcretimin \u00fc\u00e7te ikisini sa\u011flamas\u0131 nedeniyle bu bitkiye gelece\u011fin g\u0131das\u0131 g\u00f6z\u00fcyle bak\u0131l\u0131yor.<\/span>
<\/span>
BESLENME VE \u015e\u0130FA KAYNA\u011eI<\/strong><\/span>
<\/span>
Kuzey Anadolu\u2019da h\u00fcdayi nabit bir bitki var ve Bolu\u2019dan Samsun\u2019a kadar uzanan ormanl\u0131k alanlar\u0131 sever. Kimileri \u2018kald\u0131r\u0131k otu\u2019, kimileri de \u2018Lokman Hekim otu\u2019 der. Amasya\u2019n\u0131n Ta\u015fova il\u00e7esinin orman k\u00f6ylerinde, Kastamonu\u2019nun il\u00e7elerinde k\u00f6k\u00fcnden yemek, sap\u0131ndan tur\u015fu, yapra\u011f\u0131ndan sarma ve \u00e7i\u00e7e\u011finden kavurma yaparlar. Taro bitki olarak adeta buna benziyor. Patates benzeri toprak alt\u0131ndaki yumrular\u0131 ile f\u0131st\u0131k ve palmiye ya\u011f\u0131yla k\u0131zartma, kaynatma, bu\u011fulama ve p\u00fcre gibi \u00e7ok \u00e7e\u015fitli yemekler yap\u0131l\u0131yor. Yapraklar\u0131 taze olarak \u0131spanak gibi t\u00fcketiliyor. Saplar\u0131 ve yumrular\u0131n kabuklar\u0131 \u00f6zellikle b\u00fcy\u00fckba\u015f ve k\u00fcmes hayvanlar\u0131 ile bal\u0131klar i\u00e7in hayvan yemi. Hastal\u0131klar\u0131n tedavisinde t\u0131bbi ila\u00e7lar yan\u0131nda art\u0131k tamamlay\u0131c\u0131 t\u0131p kapsam\u0131nda ifade edilen farkl\u0131 bitkilerden fazla i\u015flem g\u00f6rmeden do\u011frudan istifade edilenler aras\u0131nda taro \u00f6nemli yer al\u0131yor. Asya ve Afrika\u2019da kanserden mide rahats\u0131zl\u0131klar\u0131na kadar pek \u00e7ok alanda buna m\u00fcracaat ediliyor. \u00dclkemizde de bitkiyle tedavi \u00f6nerisinde bulunanlar; her t\u00fcrl\u00fc kanser t\u00fcrlerinde, kan \u015fekerinin d\u00fc\u015fmesinde, diyet d\u00fczenlemelerinde, kalp ile ilgili s\u0131k\u0131nt\u0131larda, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ile ilgili meselelerde buna m\u00fcracaat edilmesini \u00f6neriyorlar.<\/span>
<\/strong><\/span>
RESM\u0130 PARALARA BASILIYOR<\/strong><\/span>
<\/span>
Bitkiler e\u011fer insan hayat\u0131nda vazge\u00e7ilemez \u00f6zellikler kazanm\u0131\u015flarsa, onlar g\u00fcnl\u00fck her t\u00fcrl\u00fc etkinli\u011fin de i\u00e7inde yerlerini al\u0131rlar. B\u00fcy\u00fck Okyanus adalar\u0131ndan Samoa ve Tonga\u2019da madeni paralar\u0131n \u00fczerinde bu bitkinin resimleri yer al\u0131yor. Akdeniz\u2019den Atlas Okyanusu\u2019na ge\u00e7i\u015fteki ilk adalardan A\u00e7ores ve Mayot\u2019ta baz\u0131 belediyeler, logolar\u0131na taro bitkisini temsil eden \u015fekiller koydu. Mayot ve Reunion adalar\u0131 toplumlar\u0131, bunun k\u00f6k ile yaprak aras\u0131ndaki saplar\u0131na \u2018r\u00fcya a\u011fac\u0131\u2019 ad\u0131n\u0131 veriyorlar. <\/span>
<\/span>
\u00dcRET\u0130MDE AFR\u0130KA \u00d6NDE<\/strong><\/span>
<\/span>
Taro denilince art\u0131k sadece Afrika akla geliyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u0131ta olarak anavatan\u0131 Asya olsa da g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Afrika k\u0131tas\u0131, \u00fcretimde lider konumunda. \u0130lk s\u0131ralarda yer alan toplam 12 \u00fclke aras\u0131nda 8 Afrika \u00fclkesinden bir milyon hektara yak\u0131n alanda Nijerya\u2019n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00fcretimden 3 milyon tona yak\u0131n \u00fcr\u00fcn elde ediyor. Bunu 2 milyon tona yak\u0131nla Kamerun takip ediyor. \u00c7in de ayn\u0131 miktara yak\u0131n \u00fcr\u00fcnle 3. \u00fcretici.<\/span>
<\/span>
4. \u00fclke 1.5 milyon tonla Gana. Di\u011fer 8 \u00fclkenin \u00fcretimi ise y\u0131ll\u0131k 300 bin tonla 120 bin ton aras\u0131nda s\u0131ralan\u0131yor. Papua Yeni Gine 271 bin ton, Madagaskar 226 bin ton, Burundi 217 bin ton, Ruanda 172 bin ton, Laos 155 bin ton, Orta Afrika Cumhuriyeti 140 bin ton, Japonya 138 bin ton ve M\u0131s\u0131r 122 bin ton \u00fcretim ger\u00e7ekle\u015ftiriyor.<\/span>
<\/span>
HER B\u00d6LGEDE FARKLI T\u00dcKET\u0130M<\/strong><\/span>
<\/span>
Anavatan\u0131 Amerika k\u0131tas\u0131 olan vanilya, Afrika ve di\u011fer co\u011frafyalara getirildi\u011finde as\u0131rlarca sadece s\u00fcs bitkisi olarak kalm\u0131\u015f. Taro da Akdeniz havzas\u0131nda ge\u00e7mi\u015fte g\u0131da \u00fcr\u00fcn\u00fc \u015feklinde t\u00fcketilse de zamanla sadece s\u00fcs bitkisi gibi kabullenilmi\u015f. Buna \u00f6zel isimler de bulunarak \u2018black magic, diamond head, Hawaii punch, blue Hawaii, white lava ve kona coffee\u2019 deniliyor. Her b\u00f6lgenin kendisine has yemek \u00e7e\u015fidi bulmas\u0131 da bu bitkiye ayr\u0131 bir k\u0131ymet verdiriyor.<\/span>
<\/strong><\/span>
TAHILA ALERJ\u0130S\u0130 OLANLARA \u00d6NER\u0130L\u0130YOR<\/strong><\/span>
<\/span>
Verimli arazilerin daha etkin kullan\u0131lmas\u0131nda \u00f6zellikle taro ayr\u0131 bir \u00f6zelli\u011fe sahip. Muz, kakao ve kahve ekim alanlar\u0131nda ayn\u0131 anda bu bitki de yeti\u015ftiriliyor. D\u00fcnyada sevmedi\u011fi co\u011frafya \u00e7ok az olup \u00fclkemizde de Antalya ve Mersin illerimizin baz\u0131 il\u00e7elerinde son y\u0131llarda binlerce ton taro \u00fcretiliyor. Binlerce y\u0131l \u00f6tesinden bug\u00fcnlere kadar varl\u0131\u011f\u0131 bilinen bu bitki ile as\u0131rlard\u0131r me\u015fgul olan toplumlarda \u00f6zellikle Hawaii ve Samoa, Polenezya adalar\u0131nda bebekler ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklar i\u00e7in mamalar da haz\u0131rlan\u0131yor. \u00d6zellikle tah\u0131llara alerjisi bulunanlar i\u00e7in \u00f6neriliyor.<\/span><\/p> \t\t\t\t","slug":"afrikanin-gida-guvencesi-taro-bitkisi","tags":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","meta_title":"Afrika\u2019n\u0131n g\u0131da g\u00fcvencesi taro bitkisi","meta_description":"PROF. DR. AHMET KAVAS","meta_keywords":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","news_cover_min":null,"news_cover":null,"news_video_min":null,"news_video":null,"view_count":1241,"cropped_1200x675":null,"user":{"id":30,"name":"AHMET","surname":"KAVAS","email":"prof-dr-ahmet-kavas@gmail.com","slug":"prof-dr-ahmet-kavas","avatar":"\/front\/uploads\/avatar\/17336916002RXDhDXyMw3kEXW.webp","status":1,"role":1,"email_verified_at":null,"orde":null,"created_at":"2022-10-24T11:09:13.000000Z","updated_at":"2024-12-18T09:44:44.000000Z","seo_title":null,"seo_description":null},"translations":[{"id":34982,"is_featured":0,"is_amp":0,"is_ads":0,"ads_link":null,"post_id":34883,"locale":"tr","category_id":73,"title":"Afrika\u2019n\u0131n g\u0131da g\u00fcvencesi taro bitkisi","home_title":null,"sub_title":null,"slider_title":null,"slider_title_2":null,"slider_spot_title":null,"slider_spot_title_2":null,"subtitleuse":0,"description":null,"content":" \t\t\t\t\t \t\t\t\t\t

PROF. DR. AHMET KAVAS<\/strong><\/span><\/p>

\u00dclkemizde \u2018g\u00f6levez\u2019 ad\u0131yla tan\u0131nan ve d\u00fcnyada \u2018taro\u2019 diye bilinen bitki, Afrika k\u0131tas\u0131n\u0131n g\u0131da g\u00fcvencesi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. D\u00fcnyada 170 cins ve 3 bin 700 kadar t\u00fcr\u00fc tespit edilen taronun anavatan\u0131 Afrika de\u011fil. Ancak \u015fu anda en az y\u00fczde 75\u2019i ba\u015fta Nijerya olmak \u00fczere en az 20 k\u0131ta \u00fclkesinde yeti\u015ftirilip bolca t\u00fcketiliyor. Yeni yat\u0131r\u0131mlarla \u00fclkelere b\u00fcy\u00fck ekonomik girdiler sa\u011flayabilece\u011fi belirtiliyor.<\/strong><\/span>
<\/span>
D\u00fcnyam\u0131zda canl\u0131, cans\u0131z etraf\u0131m\u0131zdaki her \u015feyin bir tarihi ge\u00e7mi\u015fi, hatta destanla\u015fan \u00f6yk\u00fcleri var. Merak hepimizi hem tarihi derinliklere hem de farkl\u0131 co\u011frafyalara al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor. Asl\u0131nda amac\u0131m\u0131z, k\u0131sa yoldan bir \u015feyler \u00f6\u011frenip onu derhal g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda kullanabilir miyiz hevesiyle ba\u015fl\u0131yor. \u00d6yle beklenmedik bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7ine giriliyor ki, adeta sadece kendi hayat\u0131m\u0131z\u0131n de\u011fil, \u00fclkemizin iktisadi gelece\u011finden d\u00fcnyan\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm bekleyen dertleriyle ilgilenmemiz anl\u0131k u\u011fra\u015f\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. \u015eimdilerde \u00fclkemizin \u2018g\u00f6levez\u2019 diye dillendirdi\u011fi ama yine de t\u00fcm d\u00fcnyaya ayak uydurup \u2018taro\u2019 demekte oldu\u011fumuz bitkinin hikayesi, kim bilir ne zaman ve nerelerde ba\u015flad\u0131?<\/span>
<\/span>
D\u00dcNYANIN \u0130LG\u0130S\u0130<\/strong><\/span>
<\/span>
\u00d6ncelikle \u2018taro\u2019 isminden ba\u015flayal\u0131m. Pasifik veya B\u00fcy\u00fck Okyanus dedi\u011fimiz ve Amerika k\u0131tas\u0131 ile Asya aras\u0131ndaki sularla kapl\u0131 devasa alan\u0131n ortas\u0131nda haritalarda g\u00f6r\u00fcnemeyecek kadar k\u00fc\u00e7\u00fck adac\u0131klar var. Bazen aralar\u0131nda binlerce kilometre mesafe bulunan y\u00fczlercesi ancak bir ada toplulu\u011funu meydana getiriyor. Bunlardan biri de 19. y\u00fczy\u0131ldan itibaren Fransa taraf\u0131ndan sahiplenilen ve Mahori denen 300 bine yak\u0131n n\u00fcfusuyla Polinezya adalar\u0131. Merkezi \u015fehirleri Tahiti olup kuzeyden g\u00fcneye adalar\u0131n kaplad\u0131\u011f\u0131 alan Madrid ile Moskova aras\u0131 kadar mesafede. Art\u0131k d\u00fcnyan\u0131n yava\u015f yava\u015f ilgi alan\u0131na giren bu kelime, hem insanlar\u0131n hem de bir\u00e7ok canl\u0131n\u0131n beslenmesi i\u00e7in \u00f6nemli bir g\u0131da maddesi \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131yor. \u00d6zellikle de Afrika\u2019n\u0131n baz\u0131 \u00fclkeleri bunu yeti\u015ftirmek i\u00e7in 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren ciddi gayret sarf ettiler. Fakat nas\u0131l ki \u00fclkemizde buna \u2018g\u00f6levez\u2019 deniyor ise G\u00fcney Amerika \u00fclkesi Guyana ile Guadelup ve Martinik\u2019te \u2018madeira\u2019 veya yapraklar\u0131ndan dolay\u0131 \u2018\u00c7in lahanas\u0131\u2019, Senegal\u2019deki Volof dilinde \u2018kudubade\u2019 veya \u2018diabere\u2019, Madagaskar\u2019da \u2018saonjo\u2019 isimleri veriliyor.<\/span>
<\/span>
HER YERDE YET\u0130\u015eEB\u0130L\u0130R<\/strong><\/span>
<\/span>
Taro nerede yeti\u015fir sorusuna verilecek cevap, \u2018belki d\u00fcnyan\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazla b\u00f6lgesinde\u2019 denilse abartm\u0131\u015f olunmaz. E\u011fer Hawaii, Polinezya, Samoa, Tonga, Solomon Adalar\u0131, Papua Yeni Gine gibi B\u00fcy\u00fck Okyanus, Endonezya\u2019dan ba\u015flayarak Hint Okyanusu\u2019nun en do\u011fusundan en bat\u0131s\u0131ndaki Mayot, Moritus ve Reunion\u2019a, Karayip Denizi\u2019nde Martinik, Guadelup, Antil gibi Atlas Okyanusu adalar\u0131n\u0131n tamam\u0131nda g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131n i\u00e7ine ilmek ilmek i\u015flemi\u015fse acaba Asya, Afrika ve Amerika k\u0131talar\u0131nda ne kadar \u00fcretilip t\u00fcketiliyordur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde patates, tatl\u0131 patates, manyok ve taro benzeri k\u00f6k ve yumru bitliklerinin toplam \u00fcretimi bir milyar tona yak\u0131n tahmin ediliyor. Veriler muhtelif olsa da 2020\u2019li y\u0131llarda 860 milyon ton civar\u0131nda bir miktarda seyretti\u011fi biliniyor. \u2018Peki bunun i\u00e7inde taro ne kadarl\u0131k bir miktara sahip\u2019 denildi\u011finde yakla\u015f\u0131k 11 ila 12 milyon ton aras\u0131nda bir rakam veriliyor. Asl\u0131nda g\u00fcnl\u00fck olarak k\u0131rsal kesimde evlerde g\u0131da maddesi olarak t\u00fcketilen ve \u00f6zellikle de yumrular\u0131 yan\u0131nda saplar\u0131 ve yapraklar\u0131 da yenebildi\u011fi i\u00e7in kullan\u0131labilen miktar, bu ifade edilenin \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde bir seviyede. Taro; 1 ila 2 metre aras\u0131nda boya, 20-50 cm aras\u0131 yapraklara ve 30 cm yumruya ula\u015fabilir. \u00dcretildi\u011fi topra\u011f\u0131n verimi ve suyun miktar\u0131na g\u00f6re hektarda 6 ila 75 tona kadar yumru \u015feklinde \u00fcr\u00fcn al\u0131nabiliyor. \u00d6zellikle hayvanlara yem \u00fcretilmesi ya da an\u0131nda kabuklar\u0131n\u0131n yedirilmesi de hesap edildi\u011finde k\u00f6k\u00fcnden yapraklar\u0131n\u0131n ucuna kadar en ufak par\u00e7as\u0131 israf edilmeyen bir bitkinin nimetleri anlat\u0131lmakla bitmiyor. \u2018D\u00fcnyan\u0131n g\u0131da g\u00fcvenli\u011finde en \u00f6nemli g\u0131da deposu, t\u00fcm \u00e7a\u011flarda Afrika idi ve \u00f6yle kalmaya da devam edecek\u2019 \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri bo\u015funa s\u00f6ylenmi\u015f kelam de\u011fil. 21. y\u00fczy\u0131la girildi\u011fi bir zamanda taro tar\u0131m\u0131 i\u00e7in belirlenen yeni istikamette Afrika\u2019n\u0131n se\u00e7ilmesi tesad\u00fcften \u00e7ok ileri seviyede g\u0131da temininde ciddi bir gelecek kayg\u0131s\u0131. Yoksa anavatan\u0131 ile geldi\u011fi bu co\u011frafya aras\u0131nda en az 10 bin km mesafe bulunan bu bitki, \u015fu anda en az y\u00fczde 75\u2019i ba\u015fta Nijerya olmak \u00fczere en az 20 k\u0131ta \u00fclkesinde yeti\u015ftirilip bolca t\u00fcketiliyor.<\/span>
<\/span>
ANAVATANI POL\u0130NEZYA<\/strong><\/span>
<\/span>
Taro bitkisinin anavatan\u0131 ile ilgili s\u00f6ylenenler dikkate al\u0131nsa ilk defa nerede ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na karar vermek imk\u00e2ns\u0131z hale gelir. Buna ismini veren Polinezya diyenler oldu\u011fu gibi daha ziyade Hindistan ve eski ad\u0131yla Burma olan Myanmar k\u0131y\u0131lar\u0131 diyenler var. K\u0131saca G\u00fcney Asya b\u00f6lgesi a\u011f\u0131rl\u0131k kazan\u0131yor gibi. Papua Yeni Gine adas\u0131 dahil bir\u00e7ok ada \u00fclkesinde yap\u0131lan arkeolojik kaz\u0131larda bu bitkinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczden en az 10 bin y\u0131l \u00f6nce varl\u0131\u011f\u0131na dair izlere rastlan\u0131l\u0131yor. Ancak bunun evcille\u015fmi\u015f hali mi yoksa tabii varl\u0131\u011f\u0131 m\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc karar verilemiyor. Fakat en \u00f6nemli bulgulardan biri, bunun insano\u011flunun ilk evcille\u015ftirdi\u011fi bitki olarak tespiti \u00e7ok \u00f6nemli. Hatta pirin\u00e7ten bile \u00f6nce bilinip evcille\u015ftirilerek t\u00fcketilen g\u0131da maddesi. \u0130lk defa botanik kitaplar\u0131na 1753 y\u0131l\u0131nda \u2018colocasia esculenta\u2019 ismiyle girdi. Amerika k\u0131tas\u0131na getirilmesi daha ziyade k\u00f6lelikle alakal\u0131 olup bu insanlar i\u00e7in \u00f6nemli temel g\u0131da maddesiydi ve 1647\u2019de Barbados adas\u0131na getirilerek 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda di\u011fer adalarda da \u00f6zellikle 19. y\u00fczy\u0131lda yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131.<\/span>
<\/span>
Her \u015feyden \u00f6nce tropikal b\u00f6lgelerde y\u00fcksek rak\u0131ml\u0131 yerleri, \u0131l\u0131man iklimleri, bol ya\u011fmur alan topraklar\u0131, nehir k\u0131y\u0131lar\u0131, nemli ormanlar\u0131, akarsu yataklar\u0131, kanallar ve batakl\u0131k \u00f6zelli\u011fi bulunan sulak mekanlar\u0131 sevdi\u011fi i\u00e7in \u00f6zellikle \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck okyanusun da g\u00fcney yar\u0131mk\u00fcresindeki adalarda yeti\u015fmesi bu sebeple. Ancak Afrika\u2019n\u0131n, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda M\u0131s\u0131r\u2019da yeti\u015ftirilmeye ba\u015flanmas\u0131 ve buradan bir taraftan Etiyopya, Burundi ve Ruanda\u2019ya, hatta Madagaskar ve \u00e7evresindeki Moritus, Komorlar, Reunion, Mayot isimli di\u011fer adalara, Bat\u0131 Afrika\u2019da ise Nijerya, Gana, Fildi\u015fi Sahili ve Kamerun ba\u015fta olmak \u00fczere t\u00fcm \u00e7evre \u00fclkelerde yayg\u0131nla\u015f\u0131p d\u00fcnya \u00fcretimin \u00fc\u00e7te ikisini sa\u011flamas\u0131 nedeniyle bu bitkiye gelece\u011fin g\u0131das\u0131 g\u00f6z\u00fcyle bak\u0131l\u0131yor.<\/span>
<\/span>
BESLENME VE \u015e\u0130FA KAYNA\u011eI<\/strong><\/span>
<\/span>
Kuzey Anadolu\u2019da h\u00fcdayi nabit bir bitki var ve Bolu\u2019dan Samsun\u2019a kadar uzanan ormanl\u0131k alanlar\u0131 sever. Kimileri \u2018kald\u0131r\u0131k otu\u2019, kimileri de \u2018Lokman Hekim otu\u2019 der. Amasya\u2019n\u0131n Ta\u015fova il\u00e7esinin orman k\u00f6ylerinde, Kastamonu\u2019nun il\u00e7elerinde k\u00f6k\u00fcnden yemek, sap\u0131ndan tur\u015fu, yapra\u011f\u0131ndan sarma ve \u00e7i\u00e7e\u011finden kavurma yaparlar. Taro bitki olarak adeta buna benziyor. Patates benzeri toprak alt\u0131ndaki yumrular\u0131 ile f\u0131st\u0131k ve palmiye ya\u011f\u0131yla k\u0131zartma, kaynatma, bu\u011fulama ve p\u00fcre gibi \u00e7ok \u00e7e\u015fitli yemekler yap\u0131l\u0131yor. Yapraklar\u0131 taze olarak \u0131spanak gibi t\u00fcketiliyor. Saplar\u0131 ve yumrular\u0131n kabuklar\u0131 \u00f6zellikle b\u00fcy\u00fckba\u015f ve k\u00fcmes hayvanlar\u0131 ile bal\u0131klar i\u00e7in hayvan yemi. Hastal\u0131klar\u0131n tedavisinde t\u0131bbi ila\u00e7lar yan\u0131nda art\u0131k tamamlay\u0131c\u0131 t\u0131p kapsam\u0131nda ifade edilen farkl\u0131 bitkilerden fazla i\u015flem g\u00f6rmeden do\u011frudan istifade edilenler aras\u0131nda taro \u00f6nemli yer al\u0131yor. Asya ve Afrika\u2019da kanserden mide rahats\u0131zl\u0131klar\u0131na kadar pek \u00e7ok alanda buna m\u00fcracaat ediliyor. \u00dclkemizde de bitkiyle tedavi \u00f6nerisinde bulunanlar; her t\u00fcrl\u00fc kanser t\u00fcrlerinde, kan \u015fekerinin d\u00fc\u015fmesinde, diyet d\u00fczenlemelerinde, kalp ile ilgili s\u0131k\u0131nt\u0131larda, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ile ilgili meselelerde buna m\u00fcracaat edilmesini \u00f6neriyorlar.<\/span>
<\/strong><\/span>
RESM\u0130 PARALARA BASILIYOR<\/strong><\/span>
<\/span>
Bitkiler e\u011fer insan hayat\u0131nda vazge\u00e7ilemez \u00f6zellikler kazanm\u0131\u015flarsa, onlar g\u00fcnl\u00fck her t\u00fcrl\u00fc etkinli\u011fin de i\u00e7inde yerlerini al\u0131rlar. B\u00fcy\u00fck Okyanus adalar\u0131ndan Samoa ve Tonga\u2019da madeni paralar\u0131n \u00fczerinde bu bitkinin resimleri yer al\u0131yor. Akdeniz\u2019den Atlas Okyanusu\u2019na ge\u00e7i\u015fteki ilk adalardan A\u00e7ores ve Mayot\u2019ta baz\u0131 belediyeler, logolar\u0131na taro bitkisini temsil eden \u015fekiller koydu. Mayot ve Reunion adalar\u0131 toplumlar\u0131, bunun k\u00f6k ile yaprak aras\u0131ndaki saplar\u0131na \u2018r\u00fcya a\u011fac\u0131\u2019 ad\u0131n\u0131 veriyorlar. <\/span>
<\/span>
\u00dcRET\u0130MDE AFR\u0130KA \u00d6NDE<\/strong><\/span>
<\/span>
Taro denilince art\u0131k sadece Afrika akla geliyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u0131ta olarak anavatan\u0131 Asya olsa da g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Afrika k\u0131tas\u0131, \u00fcretimde lider konumunda. \u0130lk s\u0131ralarda yer alan toplam 12 \u00fclke aras\u0131nda 8 Afrika \u00fclkesinden bir milyon hektara yak\u0131n alanda Nijerya\u2019n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00fcretimden 3 milyon tona yak\u0131n \u00fcr\u00fcn elde ediyor. Bunu 2 milyon tona yak\u0131nla Kamerun takip ediyor. \u00c7in de ayn\u0131 miktara yak\u0131n \u00fcr\u00fcnle 3. \u00fcretici.<\/span>
<\/span>
4. \u00fclke 1.5 milyon tonla Gana. Di\u011fer 8 \u00fclkenin \u00fcretimi ise y\u0131ll\u0131k 300 bin tonla 120 bin ton aras\u0131nda s\u0131ralan\u0131yor. Papua Yeni Gine 271 bin ton, Madagaskar 226 bin ton, Burundi 217 bin ton, Ruanda 172 bin ton, Laos 155 bin ton, Orta Afrika Cumhuriyeti 140 bin ton, Japonya 138 bin ton ve M\u0131s\u0131r 122 bin ton \u00fcretim ger\u00e7ekle\u015ftiriyor.<\/span>
<\/span>
HER B\u00d6LGEDE FARKLI T\u00dcKET\u0130M<\/strong><\/span>
<\/span>
Anavatan\u0131 Amerika k\u0131tas\u0131 olan vanilya, Afrika ve di\u011fer co\u011frafyalara getirildi\u011finde as\u0131rlarca sadece s\u00fcs bitkisi olarak kalm\u0131\u015f. Taro da Akdeniz havzas\u0131nda ge\u00e7mi\u015fte g\u0131da \u00fcr\u00fcn\u00fc \u015feklinde t\u00fcketilse de zamanla sadece s\u00fcs bitkisi gibi kabullenilmi\u015f. Buna \u00f6zel isimler de bulunarak \u2018black magic, diamond head, Hawaii punch, blue Hawaii, white lava ve kona coffee\u2019 deniliyor. Her b\u00f6lgenin kendisine has yemek \u00e7e\u015fidi bulmas\u0131 da bu bitkiye ayr\u0131 bir k\u0131ymet verdiriyor.<\/span>
<\/strong><\/span>
TAHILA ALERJ\u0130S\u0130 OLANLARA \u00d6NER\u0130L\u0130YOR<\/strong><\/span>
<\/span>
Verimli arazilerin daha etkin kullan\u0131lmas\u0131nda \u00f6zellikle taro ayr\u0131 bir \u00f6zelli\u011fe sahip. Muz, kakao ve kahve ekim alanlar\u0131nda ayn\u0131 anda bu bitki de yeti\u015ftiriliyor. D\u00fcnyada sevmedi\u011fi co\u011frafya \u00e7ok az olup \u00fclkemizde de Antalya ve Mersin illerimizin baz\u0131 il\u00e7elerinde son y\u0131llarda binlerce ton taro \u00fcretiliyor. Binlerce y\u0131l \u00f6tesinden bug\u00fcnlere kadar varl\u0131\u011f\u0131 bilinen bu bitki ile as\u0131rlard\u0131r me\u015fgul olan toplumlarda \u00f6zellikle Hawaii ve Samoa, Polenezya adalar\u0131nda bebekler ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklar i\u00e7in mamalar da haz\u0131rlan\u0131yor. \u00d6zellikle tah\u0131llara alerjisi bulunanlar i\u00e7in \u00f6neriliyor.<\/span><\/p> \t\t\t\t","slug":"afrikanin-gida-guvencesi-taro-bitkisi","orjinalimage":null,"news_cover_min":null,"news_cover":null,"news_video_min":null,"news_video":null,"cropped_638x552":null,"cropped_310x208":null,"cropped_416x247":null,"cropped_197x247":null,"cropped_416x600":null,"cropped_1200x675":null,"tags":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","meta_title":"Afrika\u2019n\u0131n g\u0131da g\u00fcvencesi taro bitkisi","meta_description":"PROF. DR. AHMET KAVAS","meta_keywords":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","view_count":1241,"yt":0,"ytid":"","ytimage":null,"imgdate":"2000-01-01 00:00:00","cuff_cover":null,"cropped_358x214":null,"cropped_842x474":null}]}}